شرایط انواع معافیت کفالت سربازی چگونه است؟ (بررسی ۶ نوع معافیت کفالت)

معافیت کفالت یکی دیگر از قوانین معافیت سربازی است که انواع مختلفی دارد.
این قانون به افرادی که مسئولیت سرپرستی و نگه‌داری از بستگان خود را بر عهده دارند، این امکان را می‌دهد که
از انجام خدمت سربازی معاف شوند.
این معافیت در شرایط خاصی مانند بیماری شدید یا از دست دادن سرپرست خانواده، معلولیت و مواردی از این دست به افراد تعلق می‌گیرد.
در این مقاله، قصد داریم شرایط و جزئیات معافیت کفالت را بررسی کنیم و به شما کمک کنیم تا
با آگاهی کامل از این قانون، بهترین تصمیم را در خصوص وضعیت خود بگیرید.

هم‌چنین می‌توانید شرایط خودتان را در ابزار هوشمند بررسی شرایط معافیت سربازی بالنج وارد کنید و از امکان گرفتن معافیت خود مطلع شوید.

شرایط عمومی معافیت کفالت سربازی چیست؟

برای دریافت تمامی انواع معافیت کفالت، فرد باید شرایط عمومی خاصی را داشته باشد که به شرح زیر است:

1. سن مشمولیت: فرد باید در سن مشمولیت سربازی قرار داشته باشد (حداقل ۱۸ سال).
2. وضعیت غیبت: نداشتن غیبت، یا داشتن شرایط کفالت در موقع احضار، در طول مدت غیبت و حین رسیدگی (ماده ۳۰ قانون خدمت وظیفه عمومی).
3. تنها فرزند ذکور: این شرط به بندهایی مربوط است که متن قانون در آن‌ها «یگانه مراقب» یا «تنها برادر» گفته است، یعنی بندهای ۱ تا ۶ ماده ۴۴ قانون.
   در بند ۱ ماده ۴۴ مکرر، متن قانون «یکی از فرزندان ذکور» است و در بندهای ۲ و ۴ همان ماده هم چنین شرطی نیست.
4. مراقبت یا سرپرستی عملی: قانون و آیین‌نامه از مشمول «مراقبت یا سرپرستی» عملیِ مکفول را می‌خواهند (تبصره ۴ ماده ۴۴ قانون و بند «س» ماده ۱ آیین‌نامه).
   عبارت «هم‌خانه بودن» در متن رسمی نیامده است.
   تنها قید مکانیِ آیین‌نامه، ماده ۵ است که برای معافیت کفالت موقت، اقامت مشمول در شهر محل سکونت مکفول را شرط کرده است.

نکات مهم:

• دریافت معافیت کفالت در حین تحصیل یا خدمت سربازی مشکلی ایجاد نمی‌کند.
  فقط افرادی که در حین خدمت به دنبال معافیت کفالت هستند،
  باید توجه داشته باشند که تا پایان بررسی پرونده،
  همچنان باید به خدمت خود ادامه دهند و نمی‌توانند خدمت را متوقف کنند تا کمیسیون نهایی تصمیم بگیرد.
  در صورت ترک خدمت در این مدت، فرد سرباز فراری شناخته می‌شود و پرونده فرار او در مرجع قضایی مطرح خواهد شد.
   ولی این موضوع رسیدگی به ادعای کفالت او را نمی‌بندد.
  ماده ۱۰ آیین‌نامه اجرایی مواد (۴۴)، (۴۴) مکرر و (۴۵) قانون، که سربازِ فراری با مدت فرار بیشتر از خدمت باقی‌مانده را از معافیت کنار می‌گذاشت،
  با رأی هیئت عمومی دیوان عدالت اداری (دادنامه ۱۸۸۸ مورخ ۱۳۹۷/۱۰/۰۴) ابطال شده است.
• اگر فرد مشمول غیبت داشته باشد، پرونده کفالت او بسته نیست.
  شرط دقیق آن در ماده ۳۰ قانون خدمت وظیفه عمومی آمده و در بخش «غیبت و شرط ماده ۳۰» توضیح داده‌ایم.
• مشمولانی که تنها فرزند ذکور بالای ۱۸ سال نیستند، می‌توانند از معافیت کفالت مددجویان استفاده کنند.
  مبنای آن بند ۱ ماده ۴۴ مکرر قانون خدمت وظیفه عمومی است و در بخش «کفالت مددجویان» توضیح داده‌ایم.

غیبت و شرط ماده ۳۰

ماده ۳۰ قانون خدمت وظیفه عمومی می‌گوید به ادعای کفالت مشمولانی رسیدگی می‌شود که غیبت نداشته باشند،
«مگر این که در موقع احضار و در طول مدت غیبت و حین رسیدگی حائز شروط معافیت کفالت بوده باشند».
پس راه اول این است که شرایط کفالت را از موقع احضار تا زمان رسیدگی پیوسته داشته باشید.
این یعنی پرونده شما تاریخ‌محور است: تاریخ فوت، تاریخ ثبت طلاق، تاریخ گواهی مددجویی یا گواهی معلولیت و تاریخ رأی شورای پزشکی.

راه دوم تبصره همان ماده ۳۰ است (اصلاحیه ۱۳۹۰).
به نص این تبصره، اگر دلایل و مدارک مثبته‌ای مبنی بر معافیت از خدمت در پرونده باشد، رئیس سازمان یا نماینده او می‌تواند «در صورت غیبت موجه وی، دستور رسیدگی» صادر کند.

با این حال پرونده غیبت جدا از پرونده کفالت است.
طبق ماده ۵۸ قانون، غایبی که قادر به خدمت و بلامانع تشخیص داده شود و اعزام گردد، سه یا شش ماه اضافه خدمت دارد،
و اگر غیبت اولیه او در زمان صلح از یک سال بگذرد «فراری» محسوب و به مراجع صالح قضائی معرفی می‌شود.

متن اصلاحیه ۱۳۹۰ قانون خدمت وظیفه عمومی را می‌توانید در پایگاه قوانین مجلس شورای اسلامی بخوانید.

خلاصه این بخش: برای هر نوع کفالت باید مراقبت یا سرپرستی مکفول را عملاً بر عهده داشته باشید.
غیبت پرونده کفالت را نمی‌بندد، ولی آن را مشروط می‌کند.
ماده ۳۰ قانون می‌خواهد شرایط کفالت در موقع احضار، در طول غیبت و حین رسیدگی برقرار بوده باشد.
راه دوم تبصره همان ماده است: با غیبت موجه و مدارک مثبته، رئیس سازمان دستور رسیدگی می‌دهد.

برای آشنایی با انواع غیبت سربازی و توجیه آن حتما این مقاله را ببینید.

انواع معافیت کفالت کدامند؟

معافیت کفالت انواع مختلفی دارد:

• کفالت مادر
• کفالت پدر
• کفالت خواهر
• کفالت برادر
• کفالت مادربزرگ یا پدربزرگ
• کفالت مددجویان
  

کفالت مادر

برای تشکیل پرونده به منظور معافیت از طریق کفالتِ مادر لازم است حتما شرایط زیر برقرار باشد:

۱. مادر باید فاقد همسر باشد (فوت همسر یا طلاق).

۲. مشمول باید تنها فرزند پسر بالای ۱۸ سال باشد و از مادر فاقد همسر مراقبت کند.

۳. مشمول باید عملاً مراقبت یا سرپرستی مادر را بر عهده داشته باشد.
در قانون و آیین‌نامه شرطی درباره شغل یا بیکاری خودِ مشمول نیست؛ قید «فاقد شغل» در بند ۴ ماده ۴۴ قانون و بند «ت» ماده ۲ آیین‌نامه درباره مکفول (برادر کبیر) است و نه درباره مشمول.

در برخی سایت‌ها گفته می‌شود که مادر باید اجاره‌نامه یا سند ملکی به نام خود داشته باشد، ولی در آیین‌نامه رسمی این مورد یافت نشده است.

انواع معافیت کفالت مادر

بنا به وضعیت مادر شرایط کفالت مادر متفاوت می‌شود:

مادر مطلقه

– حداقل ۳۰ ماه از تاریخ ثبت طلاق گذشته باشد تا مشمول معاف دائم شود.
– مادر فاقد همسر رسمی باشد.
– مبنای شمارش این ۳۰ ماه، تاریخ ثبت طلاق است و نه تاریخ وقوع آن (تبصره بند «ب» ماده ۲ آیین‌نامه اجرایی مواد (۴۴)، (۴۴) مکرر و (۴۵) قانون؛ و تبصره ۲ ماده ۴۴ قانون).

کفالت مادر در صورت فوت پدر

– حداقل ۳۰ ماه از تاریخ فوت پدر گذشته باشد تا مشمول معاف دائم شود.
– مادر فاقد همسر رسمی باشد.

کفالت مادر در صورت زندانی بودن پدر

– اگر پدر زندانی باشد و مشمول تنها فرزند پسر بالای ۱۸ سال باشد، در صورتی که حکم زندان قطعی و بیش از ۱۰ سال یا حکم اعدام یا مرتبط با جرایم سنگین باشد، مشمول می‌تواند با ارائه حکم زندان به کمیسیون نظام وظیفه معافیت بگیرد.  

– اگر پدر زندانی باشد و مشمول تنها فرزند پسر بالای ۱۸ سال باشد، باید مادر با گرفتن طلاق غیابی از پدر، به عنوان مادر فاقد همسر شناخته شود. در این صورت، مشمول می‌تواند از معافیت کفالت بهره‌مند شود.

–  اگر پدر زندانی باشد و مادر طلاق غیابی بگیرد، مشمول می‌تواند علاوه بر کفالت مادر فاقد همسر، از کفالت خواهر یا برادر صغیر خود هم استفاده کند. در این حالت، حکم زندان باید مشابه حالت اول باشد.

–  اگر مشمول پدر زندانی داشته باشد و برادر هم داشته باشد، مادر باید طلاق غیابی بگیرد و مشمول فقط می‌تواند از معافیت کفالت مددجویان استفاده کند.

مبنای معافیت کفالت مددجویان بند ۱ ماده ۴۴ مکرر قانون خدمت وظیفه عمومی است.
یعنی یکی از فرزندان ذکور مادر فاقد شوهرِ تحت پوشش کمیته امداد امام خمینی (ره) یا سازمان بهزیستی.
طبق تبصره ۲ ماده ۷ آیین‌نامه اجرایی، این معافیت فقط برای یک فرزند صادر می‌شود و حتی در صورت فوت یا معلولیت فرزند معاف‌شده، به فرزند دیگر خانواده داده نمی‌شود.

کفالت مادر با وجود داشتن برادر

– اگر مادر فاقد همسر باشد و مشمول برادر بالای ۱۸ سال داشته باشد، در شرایط خاص می‌تواند از معافیت کفالت استفاده کند. این شرایط شامل موارد زیر است:

۱. پوشش کمیته امداد

اگر مادر تحت پوشش کمیته امداد باشد، مشمول می‌تواند به‌عنوان نگهدارنده مادر معاف شود.
در برخی سایت‌ها گفته می‌شود که این پوشش باید حداقل ۶ ماه سابقه داشته باشد، ولی در آیین‌نامه رسمی این مورد یافت نشده است.

۲. بیماری شدید

اینجا باید دو مبنای قانونی را از هم جدا کرد.
اگر مادر فاقد شوهر و تحت پوشش سازمان بهزیستی یا کمیته امداد باشد، مبنا بند ۱ ماده ۴۴ مکرر قانون خدمت وظیفه عمومی است و یکی از فرزندان ذکور او معاف می‌شود.
طبق تبصره ۲ ماده ۷ آیین‌نامه اجرایی، این معافیت فقط برای یک فرزند صادر می‌شود و حتی در صورت فوت یا معلولیت فرزند معاف‌شده، به فرزند دیگر خانواده داده نمی‌شود.

اگر خودِ مادر «ناتوان و معلول» باشد، مبنا ماده ۲۶ قانون حمایت از حقوق معلولان است:
«یکی از فرزندان اولیائی که خود ناتوان و معلول بوده (هر دو یا یکی از آنها معلول باشد) و یا حداقل دو نفر از فرزندان آنها ناتوان و معلول باشد از انجام خدمت وظیفه عمومی معاف می‌گردد.»
پس این ماده یا والد معلول می‌خواهد یا دو فرزند معلول؛ یک خواهر یا برادر معلول برای آن کافی نیست.

این دو معافیت در برخی مطالب اینترنتی «کفالت ماده ۶» نامیده می‌شوند، ولی ماده ۶ قانون جامع حمایت از حقوق معلولان (مصوب ۱۳۸۳) دیگر معتبر نیست.
ماده ۳۳ قانون حمایت از حقوق معلولان (مصوب ۱۳۹۶/۱۲/۲۰، ابلاغ ۱۳۹۷/۰۲/۰۱) آن قانون را نسخ کرده است.
نکته کلیدی اینجاست که امروز باید به بند ۱ ماده ۴۴ مکرر قانون خدمت وظیفه عمومی یا به ماده ۲۶ قانون حمایت از حقوق معلولان استناد کنید.

متن قانون حمایت از حقوق معلولان (مصوب ۱۳۹۶/۱۲/۲۰) در پایگاه قوانین مجلس شورای اسلامی در دسترس است.

کفالت مادر با بیماری خاص

مشمولانی که مادرشان دارای بیماری‌های خاص است،
می‌توانند از معافیت کفالت استفاده کنند.
در این حالت، مادر باید فاقد همسر باشد و مشمول به عنوان نگهدارنده مادر شناخته شود.
 تفاوت این قانون با دیگر انواع معافیت کفالت مادر این است که بازه ۳۰ ماهه پس از فوت یا طلاق نیازی به رعایت ندارد.

اینجا هم باید دو مبنا را از هم جدا کرد.
بند ۱ ماده ۴۴ مکرر قانون «مادران فاقد شوهر» می‌خواهد، پس با زنده بودن پدر از این راه معافیتی صادر نمی‌شود.
ولی اگر خودِ مادر «ناتوان و معلول» باشد، ماده ۲۶ قانون حمایت از حقوق معلولان شرط فاقد شوهر بودن ندارد و یکی از فرزندان او معاف می‌شود، حتی با وجود اینکه پدر در قید حیات باشد.

تشکیل کمیسیون برای کفالت مادر

پس از تشکیل پرونده از طریق پلیس +۱۰ و تأیید شرایط عمومی، پرونده به هیئت رسیدگی ارجاع می‌شود.
مبنای این ارجاع ماده ۱۲ آیین‌نامه اجرایی مواد (۴۴)، (۴۴) مکرر و (۴۵) قانون است.
تبصره همان ماده، نحوه رسیدگی را به ضوابط خودِ سازمان واگذار کرده است.
متن آن ضوابط منتشر نشده است.
در برخی سایت‌ها گفته می‌شود که کمیسیون حداقل دو جلسه دارد و جلسه اول تنها با حضور مادر است، ولی در آیین‌نامه رسمی این مورد یافت نشده است.
در برخی سایت‌ها گفته می‌شود که کمیسیون درباره نوع طلاق و وضعیت مالی مادر می‌پرسد، ولی در آیین‌نامه رسمی این مورد یافت نشده است.

هدف از برگزاری جلسات کمیسیون، ارزیابی صحت ادعای مشمول مبنی بر کفالت است.
 اگر شرایط ذکرشده تایید شود و جواب‌ها متناقض نباشد، رای کمیسیون به معافیت دائم خواهد بود.

برای اثبات هر ادعای مطرح‌شده توسط مشمول و مادر، تحقیقات میدانی و محلی توسط نیروی انتظامی انجام می‌شود.
در صورتی که شرایط مصوب معافیت کفالت مادر رعایت نشده باشد، درخواست معافیت رد خواهد شد.

توجه:
کسانی که در دوره زمانی کمتر از ۳۰ ماه هستند و معافیت موقت دریافت کرده‌اند،
 پس از گذشت ۳۰ ماه و تبدیل وضعیت به معافیت دائم، باید دوباره در جلسات کمیسیون شرکت کنند.
 در صورتی که شرایط لازم رعایت نشود، حتی معافیت موقت ممکن است لغو و مشمول به خدمت سربازی اعزام شود.

انتقال کفالت مادر به سایر پسران

ممکن است یکی از فرزندان خانواده از طریق معافیت کفالت از خدمت سربازی معاف شده باشد.
ممکن است در ادامه، این فرد به دلایلی چون ازدواج، مهاجرت یا هر علت دیگری در کنار خانواده نباشد.
در چنین شرایطی فرزند دیگری که تنها پسر باقی‌مانده در کنار مادر است، ممکن است گمان کند که
می‌تواند جایگزین برادر خود شود و از خدمت سربازی معاف شود.
به همین دلیل، ممکن است به سازمان نظام وظیفه مراجعه کند تا معافیت بگیرد اما
در صورتی که برادر اول همچنان سالم و در قید حیات باشد، معافیت به هیچ عنوان به فرزند دیگر منتقل نخواهد شد.
در این میان، اگر شرایط برای استفاده از انواع دیگر معافیت کفالت وجود داشته باشد،
مشمول می‌تواند از آن طریق از خدمت سربازی معاف شود.

تکمیل و ارائه تمامی این مدارک برای ورود به کمیسیون معافیت کفالت مادر ضروری است.
در صورتی که مدارک ناقص باشند، پرونده شما برگشت می‌خورد.
در برخی سایت‌ها گفته می‌شود که روند کمیسیون بین ۲ تا ۴ ماه طول می‌کشد، ولی در آیین‌نامه رسمی این مورد یافت نشده است.

مدارک لازم برای کفالت مادر

• کپی تمام صفحات شناسنامه مشمول، برادر و خواهر تنی و ناتنی
• کپی کارت ملی مشمول، خواهر و برادر
• عکس ۴*۳ مشمول تمام رخ ۲ قطعه
• گواهی آخرین مدرک تحصیلی یا اشتغال به تحصیل (مشمول می بایست این گواهی را در دفترخانه اسناد رسمی برابر اصل کند.)
• تکمیل برگ اطلاعات فردی (برگ شماره ۱ دفترچه خدمت سربازی)
• تکمیل برگ درخواست معافیت (برگ شماره ۲)
• تکمیل برگ معاینه واکسیناسیون مشمولین
• تکمیل برگ استشهاد تایید وضعیت مشمول (برگ شماره ۳)
• استشهاد محضری امضاء شده توسط سه نفر از بستگان سببی یا نسبی مشمول و در صورت عدم دسترسی به بستگان سه نفر از معتمدین محل که به تایید کلانتری محل رسیده باشند.
• پاسخ استعلام ثبت احوال محل صدور شناسنامه پدر و مادر مبنی بر تحولات سند سجلی آنان به منظور مشخص شدن تعداد فرزندان، تعداد ازدواج و طلاق، احراز ثبت و تغییرات سنی. این موارد را نظام وظیفه پیگیری می کند. پاسخ استعلام ثبت احوال یکی از مواردی هست که اگر نباشد، کمیسیون کفالت مادر تشکیل نمی شود.
• افتتاح حساب عابر بانک سپه به نام مشمول
• برگ معاینه پزشکی برادر یا برادران بیمار بالای ۱۸ سال مشمول توسط شورای پزشکی وظیفه عمومی مبنی بر این که به علت بیماری یا نقص عضو قادر به نگهداری از مادر نباشد.
• گواهی فوت پدر، یا برگ اعلام تغییرات سجلی (ثبت طلاق) از سازمان ثبت احوال. بند «ب» ماده ۱۸ آیین‌نامه، «برگ اعلام تغییرات سجلی و گواهی فوت که توسط سازمان ثبت احوال کشور صادر شده باشد» را از مدارک این پرونده‌ها شمرده است.

نکته مهم:

بند «ذ» ماده ۱ آیین‌نامه، مادر فاقد شوهر را مادری می‌داند که همسرش فوت کرده یا طلاق گرفته است.
همان بند می‌افزاید که او باید در زمان رسیدگی «فاقد همسر دایم» باشد.
در برخی سایت‌ها گفته می‌شود که واژه «دایم» از این بند حذف شده و عقد موقت مادر هم معافیت را لغو می‌کند، ولی در آیین‌نامه رسمی این مورد یافت نشده است.

کفالت پدر

مشمولانی که پدرشان به دلیل کهولت سن، بیماری‌های صعب‌العلاج یا ناتوانی‌های جسمی از کار افتاده باشد و
قادر به تأمین نیازهای خانواده نباشد، می‌توانند از این طریق از خدمت سربازی معاف شوند.
در این شرایط، پسران آن‌ها که وظیفه نگه‌داری و مراقبت از پدر را دارند، می‌توانند از معافیت کفالت استفاده کنند.

برای تشکیل پرونده به منظور معافیت از طریق کفالتِ پدر لازم است حتما شرایط زیر برقرار باشد:

۱. نداشتن غیبت، یا داشتن شرایط کفالت در موقع احضار، در طول مدت غیبت و حین رسیدگی (ماده ۳۰ قانون خدمت وظیفه عمومی)

۲.  تک پسر سالم بالای ۱۸ سال

۳. نیازمندی پدر به مراقبت از نظر کبر سن، بر پایه دستورالعمل ابلاغی ستاد کل (تبصره بند «الف» ماده ۲ آیین‌نامه)

۴. در صورت داشتن برادر بالای ۱۸ سال، شرط «یگانه فرزند ذکور» بند ۱ ماده ۴۴ قانون برقرار نیست.
در این حالت متن رسمی سه راه دیگر دارد: تبصره ۴ ماده ۴۴ قانون (ناتوانی برادر یا پدر به تشخیص شورای پزشکی)، مواد ۳ و ۴ آیین‌نامه اجرایی (موت فرضی، مفقودالاثری یا حبس بیش از ده سال برادر) و ماده ۲۶ قانون حمایت از حقوق معلولان (معلولیت والد یا حداقل دو فرزند).

۵.  اثبات بیماری‌های صعب‌العلاج یا لاعلاج در پدر

۶.  اثبات بیماری‌های ناتوان‌کننده در پدر

۷. اثبات از کار افتادگی پدر

۸.  زندگی مشترک با پدر

۹.  توانایی اثبات کفالت و نگهداری از پدر توسط مشمول

توجه
برخلاف معافیت کفالت مادر که در آن می‌توان با تحت پوشش کمیته امداد بودن و حتی داشتن برادر از خدمت سربازی معاف شد، این شرایط برای پدر وجود ندارد. به عبارت دیگر، مشمولان حتی اگر تک پسر باشند یا برادر داشته باشند،
نمی‌توانند از معافیت کفالت پدر استفاده کنند.

انواع معافیت کفالت پدر

با توجه به وضعیت پدر کفالت انواع مختلفی خواهد داشت:

پدر بالای ۷۵ سال

این حالت برای مشمولی است که تنها فرزند ذکور، یا تنها فرزند ذکور سالم بالای ۱۸ سال خانواده است.
در برخی سایت‌ها گفته می‌شود که سن ۷۵ سال پدر به‌تنهایی معافیت را قطعی می‌کند، ولی در آیین‌نامه رسمی این مورد یافت نشده است.
تبصره بند «الف» ماده ۲ آیین‌نامه، تشخیص «کبر سن» پدر را به دستورالعمل ابلاغی ستاد کل واگذار کرده است.
متن آن دستورالعمل منتشر نشده است، پس پیش از اقدام وضعیت پدر را در دفاتر پلیس +۱۰ استعلام کنید.

پدر بازنشسته

برای استفاده از معافیت کفالت پدر، بازنشستگی یا عدم توانایی پدر در کار کردن یکی از شروط اصلی است اما
تنها بازنشسته بودن پدر کافی نیست.
برای دریافت معافیت، باید اثبات شود که پدر دچار بیماری است که باعث ناتوانی یا ایجاد عوارض مزمن شده است،
یا اینکه مشمول تنها فرزند ذکور بالای ۱۸ سال خانواده است و
پدر به دلیل کبر سن نیازمند مراقبت است (مانند حالت اول).

پدر تحت پوشش بهزیستی

مشمولانی که پدر آن‌ها به دلیل معلولیت جسمی، ذهنی یا روحی روانی در درجه شدید تحت پوشش سازمان بهزیستی قرار دارد، می‌توانند از خدمت سربازی معاف شوند.
گواهی عضویت پدر در بهزیستی به‌تنهایی این معافیت را نمی‌سازد.
بند ۱ ماده ۴۴ قانون پدری را می‌خواهد که «نیازمند مراقبت» باشد و «قادر به اداره امور خود نباشد».
به نص تبصره ۱ همان ماده، نیازمندی به مراقبت «با توجه به نقص عضو، بیماری و یا محجور بودن آنان به تشخیص شورای پزشکی است».
ماده ۱۱ آیین‌نامه اجرایی هم مسیر را روشن کرده است: حوزه وظیفه عمومی مشمول را به شورای پزشکی معرفی می‌کند و نظر شورا برای هیئت رسیدگی لازم‌الاجراست.
گواهی مددجویی و گواهی معلولیت، دو مورد از فهرست مدارک ماده ۱۸ آیین‌نامه هستند (بندهای «ت» و «ث»)، نه تمام شرط.
مسیر بند ۱ ماده ۴۴ قانون تنها برای تک پسر بالای ۱۸ سال خانواده قابل اعمال است.
در برخی سایت‌ها گفته می‌شود که پیش از سال ۱۴۰۰ این معافیت برای خانواده‌های چند پسری هم صادر می‌شد، ولی در آیین‌نامه رسمی این مورد یافت نشده است.
ولی اگر خودِ پدر معلول باشد، ماده ۲۶ قانون حمایت از حقوق معلولان (مصوب ۱۳۹۶/۱۲/۲۰) یکی از فرزندان را معاف می‌کند.
ماده ۲۶ شرط تک پسر بودن ندارد، پس داشتن برادر این مسیر را نمی‌بندد.
در برخی سایت‌ها گفته می‌شود که معلولیت دو نفر از اعضای خانواده (خواهر، برادر، پدر یا مادر) با عضویت در بهزیستی کافی است، ولی در آیین‌نامه رسمی این مورد یافت نشده است؛ متن ماده ۲۶ یا والد معلول می‌خواهد یا حداقل دو فرزند معلول.

کفالت پدر با وجود داشتن برادر

دریافت معافیت کفالت پدر در صورتی که مشمول برادر بزرگتری داشته باشد، دشوارتر است.
اگر برادر بزرگتر قبلاً معافیت گرفته باشد، مشمول نمی‌تواند معاف شود،
حتی اگر برادر در خارج از کشور باشد.
حبسِ بیش از ده سالِ برادر حکم جداگانه‌ای دارد (ماده ۴ آیین‌نامه اجرایی).
با این حال، اگر برادر معاف شده دچار بیماری شدیدی شود و قادر به سرپرستی خانواده نباشد،
مشمول می‌تواند جایگزین او شده و معافیت کفالت را دریافت کند.
همچنین اگر خودِ پدر معلول باشد، ماده ۲۶ قانون حمایت از حقوق معلولان (مصوب ۱۳۹۶/۱۲/۲۰) یکی از فرزندان را معاف می‌کند و شرط تک پسر بودن ندارد.
در برخی سایت‌ها گفته می‌شود که عضویت دو نفر از اعضای خانواده در بهزیستی همراه با بیماری شدید پدر معافیت می‌آورد، ولی در قانون و آیین‌نامه رسمی این مورد یافت نشده است.
متن ماده ۲۶ یا والد معلول می‌خواهد یا حداقل دو فرزند معلول.

کفالت پدر برای فرزند دوم

شاید بپرسید: اگر برادر بزرگ‌تر با کفالت پدر معاف شده باشد، آیا فرزند دوم هم معاف می‌شود؟
پاسخ قانون روشن است.
ماده ۷ آیین‌نامه اجرایی مواد ۴۴، ۴۴ مکرر و ۴۵ می‌گوید: «در معافیت های مقرر در ماده (۴۴) و ماده (۴۴) مکرر قانون، یک نفر نمی تواند سبب معافیت دو نفر مشمول شود مگر آنکه معافیت فرد معاف شده به دلایلی مانند فوت یا معلولیت منتفی شده باشد.»

این یعنی یک پدر، سببِ معافیت دو پسر نمی‌شود.
تا زمانی که معافیتِ برادرِ معاف‌شده برقرار است، مسیر کفالت پدر برای فرزند دوم بسته است.
تنها دو راه محدود باقی می‌ماند.

راه اول، منتفی شدن معافیت برادرِ معاف‌شده است.
اگر معافیت برادر به دلیلی مانند فوت یا معلولیت منتفی شود، همان ماده ۷ مسیر را برای مشمول دیگر باز می‌کند.

راه دوم، ناتوانی برادرِ معاف‌شده در سرپرستی است.
طبق تبصره ۴ ماده ۴۴ قانون، اگر برادر یا برادران یا پدر مشمول «به دلیل بیماری یا معلولیت زمین گیر بوده و بنا به تشخیص شورای پزشکی فاقد صلاحیت و یا ناتوان برای سرپرستی باشند» و مشمول عملاً سرپرستی را بر عهده داشته باشد، می‌تواند از معافیت کفالت برخوردار شود.

نکته حقوقی: درباره مسیر مادرِ فاقد شوهرِ تحت پوشش کمیته امداد یا بهزیستی، قاعده از این هم سخت‌تر است. طبق تبصره ۲ ماده ۷ آیین‌نامه، معافیت بند ۱ ماده ۴۴ مکرر «فقط برای یک فرزند صادر می شود. در صورت فوت یا معلولیت فرد معاف شده، این معافیت به فرزند دیگر خانواده اعطا نمی شود.» پس در این مسیر، حتی استثنای فوت و معلولیت هم فرزند دوم را معاف نمی‌کند.

یک تفاوت را هم به یاد داشته باشید.
معافیت تحصیلیِ برادر، مانع معافیت کفالت موقت شما نیست.
طبق ماده ۵ آیین‌نامه و تبصره ۳ ماده ۴۴ قانون، دو شرط دارد: شما در شهر محل سکونت مکفول باشید و برادرتان خارج از آن شهرستان تحصیل کند.
این معافیت فقط تا پایان معافیت تحصیلی برادر اعتبار دارد و پس از آن، با رعایت سایر مقررات، به خدمت اعزام می‌شوید.

خلاصه این بخش: یک پدر فقط یک پسر را معاف می‌کند (ماده ۷ آیین‌نامه). مسیر فرزند دوم فقط با منتفی شدن معافیت اول، یا با ناتوانی برادرِ معاف‌شده به تشخیص شورای پزشکی (تبصره ۴ ماده ۴۴) باز می‌شود. در مسیر مادرِ تحت پوشش، فرزند دوم در هیچ حالتی معاف نمی‌شود (تبصره ۲ ماده ۷).

پدر بیمار یا از کار افتاده

معافیت کفالت پدر بیمار یا از کار افتاده به این معناست که
اگر پدر مشمول به دلیل آسیب‌دیدگی یا بیماری به حدی از کار افتاده باشد که قادر به انجام وظایف خود نباشد،
مشمول می‌تواند از معافیت سربازی استفاده کند.
این حالت شامل افرادی می‌شود که بر اثر سانحه یا بیماری دچار آسیب جدی شده و میزان از کار افتادگی آن‌ها توسط پزشکی قانونی یا بیمه تأیید شود.
حتی اگر سن پدر کمتر از ۷۵ سال باشد، مشمول می‌تواند معافیت دریافت کند،
مشروط بر اینکه توانایی سرپرستی و کفالت خانواده را داشته باشد و بتواند جایگزین پدر شود.

در این حالت سن پدر مهم نیست و فقط بیماری‌های او مورد بررسی قرار می‌گیرد،
حتی اگر پدر مشمول تنها ۴۵ سال سن داشته باشد! فقط بیماری‌های پدر باید به حدی باشد که
مواردی مانند عدم توانایی انجام کارهای شخصی مانند حمام رفتن، دستشویی رفتن یا لباس پوشیدن، ناتوانی در تصمیم‌گیری صحیح، مشکلات حرکتی مشهود، ناتوانی در تکلم، دیدن یا شنیدن و ابتلا به بیماری‌های لاعلاج و صعب‌العلاج در آن مشهود باشد.
اگر با وجود بیماری قادر به کار کردن باشد، معافیت صادر نمی‌شود.
فقط ارائه مدارک پزشکی برای معافیت کفالت کافی نیست و
لازم است که شورای پزشکی برای بررسی بیشتر و تطبیق با آیین‌نامه تشکیل شود.

پدر تحت پوشش کمیته امداد

معافیت کفالت پدر تحت پوشش کمیته امداد به مشکلات مالی یا شرایط سخت زندگی ربطی ندارد.
تنها بر اساس بیماری و از کار افتادگی پدر تصمیم‌گیری می‌شود.
اگر پدر مشکل شدید مالی داشته باشد، حتی اگر تحت پوشش کمیته امداد هم باشد به آن معافیت تعلق نمی‌گیرد.

هزینه‌های معافیت کفالت پدر

برای دریافت معافیت کفالت پدر، هزینه‌ها بستگی به نوع درخواست دارد.
در صورتی که برای پدر بالای ۷۵ سال درخواست بدهید،
هزینه‌ها می‌تواند به امور اداری و صدور کارت معافیت محدود باشد.
در برخی سایت‌ها گفته می‌شود که این هزینه حدود ۳۰۰ هزار تومان است، ولی در آیین‌نامه رسمی این مورد یافت نشده است.
 اما اگر درخواست معافیت به دلیل بیماری پدر باشد،
هزینه‌های اضافی شامل هزینه شورای پزشکی، آزمایشات پزشکی، عکسبرداری‌ها و ویزیت پزشک به عهده شما خواهد بود.
در برخی سایت‌ها گفته می‌شود که این هزینه‌ها از ۵۰۰ هزار تومان تا ۱۰ میلیون تومان است، ولی در آیین‌نامه رسمی این مورد یافت نشده است.
برای کاهش هزینه‌ها می‌توانید از دفترچه‌های بیمه درمانی مراکز نیروهای مسلح استفاده کنید.

برای آشنایی کامل با معافیت پزشکی حتما این مقاله را مطالعه کنید.

کفالت خواهر

برای معافیت کفالت خواهر، شرایط خاصی وجود دارد که باید رعایت شود.
اولین و مهم‌ترین شرط این است که خواهر باید فاقد همسر، پدر و یا فرزند پسر بالای ۱۸ سال باشد.
 همچنین، مشمول باید تنها برادر بالای ۱۸ سال خواهر باشد و خواهر و برادر باید تنی باشند.

از دیگر شرایط این است که پدر خواهر حتما باید فوت شده باشد اما اگر مادر هنوز زنده باشد،
این موضوع مانع از دریافت معافیت نمی‌شود.
در صورتی که خواهر عضو سازمان‌های حمایتی مانند کمیته امداد باشد،
مشکلی برای درخواست معافیت کفالت نخواهد بود.

اگر برادر معاف شده از خدمت سربازی در شرایطی باشد که قادر به مراقبت از خواهر خود نباشد مثلا ابتلا بیماری شدید، برادر دیگر می‌تواند از معافیت کفالت استفاده کند.
همچنین اگر خواهر پس از معافیت ازدواج کند یا فوت کند، معافیت برادر همچنان معتبر باقی می‌ماند.

معافیت کفالت سه خواهری

این نوع معافیت فقط مختص افراد تحت پوشش بهزیستی و کمیته امداد است:

– فوت پدر یا عدم صلاحیت بودن پدر برای سرپرستی بر اساس تشخیص شورای پزشکی به دلایلی مانند معلولیت و غیره

– داشتن رابطه تنی برادر با خواهران

– در قید حیات بودن خواهران

– سن بالای ۱۸ سال

– تحت پوشش بودن خانواده توسط کمیته امداد و بهزیستی

– نداشتن غیبت، یا داشتن شرایط کفالت در موقع احضار، در طول مدت غیبت و حین رسیدگی (ماده ۳۰ قانون خدمت وظیفه عمومی)

– تک پسر بودن و نداشتن برادر دیگر

نکته:

ازدواج یا طلاق خواهران مانع معافیت مشمول نیست.

برادر دیگر شرط «تنها پسر» بند ۳ ماده ۴۴ مکرر را از بین می‌برد.
مواد ۳ و ۴ آیین‌نامه، مشمولی را که برادرش حکم موت فرضی، مفقودالاثری یا حبس بیش از ۱۰ سال دارد «یگانه سرپرست» می‌شناسند.
در ماده ۴، آن مشمول نخست پنج سال معافیت موقت می‌گیرد.
پس از آن باید حداقل سه سال تمام از مدت حبس باقی مانده باشد.
ولی این دو ماده درباره شرط «تنها پسر» ماده ۴۴ مکرر ساکت‌اند و ما حکمی در این باره نیافتیم.

انواع کفالت خواهر

با توجه به وضعیت خواهر ممکن است شرایط زیر ایجاد شود:

خواهر مجرد

اگر پدر خانواده فوت کرده باشد و خواهر زیر ۱۸ سال باشد،
تنها پسر بالای ۱۸ سال و سالم خانواده می‌تواند از طریق معافیت کفالت به دلیل سرپرستی خواهر از خدمت سربازی معاف شود.
اگر غیبت داشته باشد، رسیدگی تابع ماده ۳۰ قانون خدمت وظیفه عمومی است که در «شرایط عمومی» توضیح دادیم.

خواهر طلاق‌گرفته

اگر پدر فوت کرده باشد و خواهر یا خواهرانی بالای ۱۸ سال و بیشتر در خانواده وجود داشته باشند که
طلاق گرفته‌اند یا همسر آن‌ها فوت کرده است،
مشمول می‌تواند از معافیت کفالت استفاده کند،
به شرطی که تنها پسر بالای ۱۸ سال و سالم خانواده باشد و در صورت داشتن غیبت، شرط ماده ۳۰ قانون خدمت وظیفه عمومی را داشته باشد.
همچنین، خواهر نباید فرزند پسر بالای ۱۸ سال داشته باشد یا در صورتی که دارد، فرزند او باید محجور باشد تا
برادر بتواند کفالت را بر عهده بگیرد.

خواهر معلول

مشمولانی که خواهر معلول جسمی، ذهنی یا اعصاب و روان دارند می‌توانند از معافیت کفالت خواهر استفاده کنند،
به شرطی که تنها پسر سالم بالای ۱۸ سال خانواده باشند.
به نص بند ۳ ماده ۴۴ قانون، مکفول باید «خواهر فاقد پدر، همسر و فرزند ذکور غیرمحجور» باشد و بند «پ» ماده ۲ آیین‌نامه هم همین را دارد.
معلولیت خواهر شرط این بند نیست؛ تبصره ۱ ماده ۴۴ خودِ «اناث بودن» را یکی از علل نیازمندی به مراقبت شمرده است.
گواهی معلولیت صادره از سازمان بهزیستی (بند «ث» ماده ۱۸ آیین‌نامه) یکی از مدارک پرونده است، نه شرط معافیت.
اگر برادر تنیِ بالای ۱۸ سال دارید، شرط «تنها برادر تنی» این بند برقرار نیست.
به نص تبصره ۱ بند «پ» ماده ۲ آیین‌نامه، «وجود برادر ناتنی مشمول یا مکفول مانع معافیت برادر تنی نمی‌باشد».
راه رسمی در آن حالت ماده ۲۶ قانون حمایت از حقوق معلولان (مصوب ۱۳۹۶/۱۲/۲۰) است: اگر والد معلول باشد یا حداقل دو نفر از فرزندان خانواده معلول باشند، یکی از فرزندان معاف می‌شود و این ماده شرط تک پسر بودن ندارد.
در برخی سایت‌ها گفته می‌شود که عضویت یک نفر دیگر از اعضای خانواده در بهزیستی با درجه شدید کافی است، ولی در قانون و آیین‌نامه رسمی این مورد یافت نشده است.

کفالت برادر

تحت شرایط زیر مشمول می‌تواند کفالت برادر خود را بر عهده داشته باشد:

۱. برادر باید فاقد پدر و همچنین فرزند پسر بالای ۱۸ سال باشد.

۲. برادر مشمول باید کمتر از ۱۸ سال سن داشته باشد.

۳. در صورتی که مشمول تنها برادر سالم خانواده باشد، می‌تواند برای دریافت معافیت اقدام کند.

۴. مشمول و برادر باید تنی باشند.

۵. اگر پس از دریافت معافیت، برادر فوت یا ازدواج کند، معافیت ابطال نخواهد شد.

۶. در صورتی که برادر عضو سازمان بهزیستی باشد و مشمول نیز تک پسر بالای ۱۸ سال باشد، حتی با وجود پدر، می‌توان از معافیت استفاده کرد.

این شرایط به مشمول اجازه می‌دهد در صورت رعایت این موارد، برای دریافت معافیت کفالت برادر اقدام کند.

انواع کفالت برادر

با توجه به وضعیت برادر شرایط زیر ایجاد می‌شود:

کفالت برادر معلول (ذهنی و جسمی)

مشمولانی که تنها پسر سالم بالای ۱۸ سال خانواده می‌باشند،
در صورتی که برادر کبیرِ آنان فاقد پدر، همسر، فرزند ذکور غیرمحجور و شغل باشد و
«به تشخیص شورای پزشکی نیازمند مراقبت» باشد، می‌توانند از معافیت کفالت برادر استفاده کنند (بند ۴ ماده ۴۴ قانون و بند «ت» ماده ۲ آیین‌نامه).
گواهی معلولیت بهزیستی مدرک پرونده است (بند «ث» ماده ۱۸ آیین‌نامه)؛ مرجع احراز نیازمندی، شورای پزشکی است (ماده ۱۱ آیین‌نامه).
اگر مشمول غیبت داشته باشد، رسیدگی تابع ماده ۳۰ قانون خدمت وظیفه عمومی است.

اگر برادر بالای ۱۸ سال دیگری دارید، شرط «تنها برادر» بند ۴ ماده ۴۴ قانون برقرار نیست.
همان بند، برادرِ مکفول را «فاقد پدر» هم می‌خواهد، پس زنده بودن پدر این بند را می‌بندد.
استثنای آن تبصره ۴ ماده ۴۴ قانون است: ناتوانی پدر یا برادر به تشخیص شورای پزشکی، همراه با مراقبت یا سرپرستی عملی خودِ مشمول.
راه رسمی دیگر ماده ۲۶ قانون حمایت از حقوق معلولان (مصوب ۱۳۹۶/۱۲/۲۰) است: اگر والد معلول باشد یا حداقل دو نفر از فرزندان خانواده معلول باشند، یکی از فرزندان معاف می‌شود و این ماده شرط تک پسر بودن ندارد.
در برخی سایت‌ها گفته می‌شود که عضویت یک عضو دیگر خانواده در بهزیستی، معافیت را با وجود سایر برادران و زنده بودن پدر ممکن می‌کند، ولی در قانون و آیین‌نامه رسمی این مورد یافت نشده است.

کفالت برادر معتاد

اگر مشمول تنها پسر سالم خانواده باشد و برادرش معتاد باشد،
نمی‌تواند از معافیت کفالت استفاده کند، مگر اینکه اعتیاد باعث ایجاد مشکلات شدید جسمی یا روانی در برادر شود.

کفالت برادر صغیر

کفالت برادر صغیر به شرایطی اطلاق می‌شود که برادر مشمول کمتر از ۱۸ سال سن داشته باشد و تنها سرپرست بالای ۱۸ سال سالم در خانواده وجود داشته باشد. در این حالت، مشمول می‌تواند کفالت برادر صغیر را بر عهده بگیرد و از خدمت سربازی معاف شود. اگر برادر یا برادرانی بالای ۱۸ سال داشته باشد، تنها در صورت تایید شورای پزشکی می‌تواند کفالت را دریافت کند.
اگر خودِ مشمول غیبت داشته باشد، رسیدگی تابع ماده ۳۰ قانون خدمت وظیفه عمومی است.

نکات

• وضعیت مادر مشمول در معافیت کفالت برادر تاثیری ندارد.
• تنها با تایید بیماری برادر بالای ۱۸ سال می‌توان معافیت گرفت.
• مفقودالاثری پدر یا زندانی بودن او می‌تواند براساس شرایط و تایید دادگاه بررسی شود.
• اگر والد معلول باشد یا حداقل دو نفر از فرزندان خانواده معلول باشند، ماده ۲۶ قانون حمایت از حقوق معلولان (مصوب ۱۳۹۶/۱۲/۲۰) یکی از فرزندان را معاف می‌کند و این ماده شرط تک پسر بودن ندارد.
  در برخی سایت‌ها گفته می‌شود که با زنده بودن پدر، عضویت بیش از دو نفر از اعضای خانواده در بهزیستی معافیت می‌آورد، ولی در قانون و آیین‌نامه رسمی این مورد یافت نشده است.

کفالت مادر بزرگ

۱. مادربزرگ باید فاقد همسر باشد و شخص مشمول باید تنها نوه پسر بالای ۱۸ سال مادربزرگ باشد.

۲. در صورتی که مادربزرگ از طرف مادر باشد، باید مشمول فاقد دایی، خاله و مادر خود باشد.

۳. در صورتی که مادربزرگ از طرف پدر باشد، مشمول باید فاقد پدر، عمو و عمه باشد.

^* اگر نوه‌ای که از مادربزرگ مراقبت می‌کرد به دلیل بیماری یا فوت نتواند به مراقبت ادامه دهد، برادر بالای ۱۸ سال نوه می‌تواند درخواست معافیت کفالت کند.

کفالت پدر بزرگ

۱. پدربزرگ باید فاقد فرزند و نیازمند مراقبت باشد (بند ۶ ماده ۴۴ قانون).
در برخی سایت‌ها گفته می‌شود که سن پدربزرگ باید حداقل ۷۵ سال باشد، ولی در آیین‌نامه رسمی این مورد یافت نشده است.
تبصره بند «ج» ماده ۲ آیین‌نامه اجرایی، این تشخیص را به ضوابط ابلاغی ستاد کل واگذار کرده است.

۲. شخص باید تنها نوه پسر بالای ۱۸ سال پدربزرگ خود باشد.

۳. مشمول باید فاقد پدر، عمه و عمو باشد.

۴.  مشمول باید فاقد مادر، دایی و خاله باشد.

۵. اگر نیازمندی پدربزرگ از بیماری، نقص عضو یا محجوریت باشد، تشخیص آن با شورای پزشکی است.
ولی کبر سن به تشخیص هیئت رسیدگی است (بند «د» ماده ۱ آیین‌نامه).
مبنای آن هم ضوابط ابلاغی ستاد کل است (تبصره بند «ج» ماده ۲).

۶.  اگر نوه‌ای که از پدربزرگ مراقبت می‌کرد به دلیل بیماری یا فوت نتواند به مراقبت ادامه دهد، برادر بالای ۱۸ سال نوه می‌تواند درخواست معافیت کفالت کند.

کفالت مددجویان

«کفالت مددجویان» نامی است که برای معافیت‌های ماده ۴۴ مکرر قانون خدمت وظیفه عمومی به کار می‌رود.
عنوان خود این ماده «نحوه معافیت از خدمت فرزندان ذکور مددجویان» است و چهار بند دارد:

چهار بند ماده ۴۴ مکرر

1. یکی از فرزندان ذکور مادران فاقد شوهر تحت پوشش کمیته امداد امام خمینی (ره) و سازمان بهزیستی.
   طبق تبصره ۲ ماده ۷ آیین‌نامه اجرایی، این معافیت فقط برای یک فرزند صادر می‌شود و حتی در صورت فوت یا معلولیت فرزند معاف‌شده، به فرزند دیگر خانواده داده نمی‌شود.
2. مشمولانی که حداقل یک فرزند معلول دارند.
   بند «ر» ماده ۲ آیین‌نامه اجرایی تصریح کرده که فرزند معلول باید مددجو باشد، یعنی تحت پوشش سازمان بهزیستی یا کمیته امداد امام خمینی (ره).
3. تنها پسر خانواده‌هایی که سه فرزند دختر یا بیشتر دارند.
   بند «ز» ماده ۲ آیین‌نامه اجرایی تصریح کرده که خانواده باید مددجو باشد.
4. مشمولانی که با بانوان معلول جسمی ـ حرکتی ازدواج می‌کنند.
   آنان پنج سال از معافیت موقت استفاده می‌کنند و پس از پنج سال استمرار ازدواج، معافیت دائم می‌گیرند.

مدارک این پرونده گواهی مددجویی و گواهی معلولیت است (بندهای «ت» و «ث» ماده ۱۸ آیین‌نامه اجرایی).
طبق ماده ۱۲ همان آیین‌نامه، پرونده معافیت کفالت مواد (۴۴) و (۴۴) مکرر به هیئت رسیدگی ارجاع می‌شود.

متن کامل آیین‌نامه اجرایی مواد (۴۴)، (۴۴) مکرر و (۴۵) قانون در پایگاه قوانین مجلس شورای اسلامی منتشر شده است.

مشمول غایب و شرط ماده ۳۰

یک نکته مهم برای مشمول غایب.
قانون خودِ ماده ۴۴ مکرر را زیر عنوان «بخش سوم ـ معافیت کفالت» آورده و آیین‌نامه هم پرونده آن را «معافیت کفالت» می‌نامد.
بر این مبنا به نظر می‌رسد شرط ماده ۳۰ بر این معافیت هم جاری باشد، یعنی شرایط باید در موقع احضار، در طول مدت غیبت و حین رسیدگی برقرار بوده باشد.
ولی متن خودِ ماده ۴۴ مکرر شرط غیبت ندارد و ما رأی یا بخشنامه‌ای که این برداشت را صریح بگوید نیافتیم.
پس اگر فرزند شما پس از موقع احضار به دنیا آمده یا پس از آن معلول یا مددجو شده است، پرونده را تشکیل دهید و در صورت رد، در هیئت رسیدگی تجدیدنظر و سپس دیوان عدالت اداری پیگیری کنید.

خلاصه این بخش: شش نوع کفالت را بررسی کردیم — مادر، پدر، خواهر، برادر، پدربزرگ یا مادربزرگ، و مددجویان.
پنج مورد نخست در بندهای ماده ۴۴ قانون آمده و مددجویان در ماده ۴۴ مکرر.
در هر پرونده دو چیز را اثبات کنید: وضعیت مکفول، و یگانه بودن شما در مراقبت از او.

برای آشنایی با معافیت تحصیلی حتما این مقاله را ببینید.

مراحل دریافت معافیت کفالت

طبیعتاً مراحل دریافت معافیت کفالت بر اساس نوع آن متفاوت خواهد بود اما به طور کلی این مراحل شامل:

برای حضور در پلیس +۱۰ بسته به نوع کفالت درخواستی لازم است مدارکی را به همراه داشته باشید:

ماده ۱۸ آیین‌نامه اجرایی مواد ۴۴، ۴۴ مکرر و ۴۵ قانون، مدارک را متناسب با نوع معافیت فهرست کرده است.
مدارکِ مربوط به کفالت و مددجویان در جدول زیر آمده است:

مدرک	مرجع صادرکننده	معمولاً برای
استشهاد محضری با امضای سه نفر از بستگان سببی یا نسبی، و در صورت عدم دسترسی، سه نفر از معتمدین محل	دفترخانه؛ تأیید کلانتری یا پاسگاه محل	پرونده‌های کفالت
برگ اعلام تغییرات سجلی و گواهی فوت	سازمان ثبت احوال کشور	کفالت مادر، خواهر، برادر و جد
حکم مفقودیت یا حبس	مراجع صالح قضایی	مواد ۳ و ۴ آیین‌نامه
گواهی مددجویی	سازمان بهزیستی یا کمیته امداد امام خمینی (ره)	مسیر ماده ۴۴ مکرر
گواهی معلولیت	سازمان بهزیستی کشور	کفالت خواهر یا برادر معلول
سایر مدارکی که سازمان تعیین می‌کند	سازمان وظیفه عمومی	موردی

طبق تبصره ماده ۱۸، احراز اصالت این مدارک بر عهده سازمان است.
این یعنی زمان استعلام هم بخشی از مدت‌زمان رسیدگی به پروندهٔ شماست.

در مراحل کمیسیون، ممکن است بسته به شرایط مشمول و فردی که برای کفالت او درخواست داده شده،
مدارکی مانند گواهی شغلی مشمول نیز درخواست شود.
علاوه بر این، در تمامی درخواست‌های کفالت، تحقیقات محلی از سوی پلیس فراجا انجام خواهد شد.

تحقیقات میدانی و محلی برای معافیت کفالت

تحقیقات محلی در روند درخواست معافیت کفالت به این صورت انجام می‌شود که
 افسران مربوطه بررسی‌های دقیقی را در محل زندگی مشمول و شخصی که قرار است کفالتش گرفته شود، انجام می‌دهند.
 این تحقیقات می‌تواند شامل موارد زیر باشد:

۱. زندگی مشمول با شخص موردنظر برای کفالت

بررسی می‌شود که آیا مشمول به‌طور واقعی و مستمر در کنار فردی که کفالت او را بر عهده گرفته است زندگی می‌کند.

۲. عدم ارتباط رسمی و غیررسمی مادر با مردی دیگر

برای اطمینان از اینکه مادر مشمول به‌طور قانونی یا غیررسمی با کسی دیگر ارتباط ندارد که بتواند مسئولیت کفالت را بر عهده بگیرد.

۳. عدم ارتباط مادر با همسر سابق

تأکید بر این موضوع است که مادر با همسر قبلی خود هیچ‌گونه ارتباطی نداشته باشد.

۴. اثبات زندگی مستقل مادر

تحقیق در این زمینه که آیا مادر مشمول مستقل از دیگران زندگی می‌کند یا نه.

۵. اثبات سرپرستی مشمول

اینکه مشمول عملاً مراقبت یا سرپرستی مکفول را بر عهده دارد یا نه.
در برخی سایت‌ها گفته می‌شود که مشمول باید شاغل باشد، ولی در آیین‌نامه رسمی این مورد یافت نشده است.

در برخی موارد خاص، ممکن است تحقیقات محلی شامل مواردی دیگری هم باشد که این موضوع به شرایط خاص هر پرونده و نظر کمیسیون کفالت بستگی دارد.

خلاصه این بخش: تحقیق محلی دو چیز را می‌سنجد — هم‌خانه بودن شما با مکفول، و یگانه بودن در مراقبت.
مدرک شغلی شرط این معافیت نیست.
ماده ۱۸ آیین‌نامه اجرایی در فهرست مدارک، گواهی اشتغال نخواسته است.
پس مدارکی را آماده کنید که نشان بدهند شرایط کفالت از چه زمانی برقرار بوده است.

نحوه اعتراض به رد معافیت کفالت

اگر معافیت کفالت رد شود، ابتدا باید دلیل رد از سوی هیئت رسیدگی به شما اعلام شود.
در صورتی که دلیل رد منطقی نباشد یا احساس می‌کنید که حق با شماست،
می‌توانید به رأی هیئت رسیدگی اعتراض کنید تا پرونده در هیئت رسیدگی تجدیدنظر مطرح شود (ماده ۲۵ قانون خدمت وظیفه عمومی).
ترکیب این هیئت در ماده ۲۶ قانون آمده است و اعضای هیئت بدوی نمی‌توانند در آن عضو باشند (ماده ۱۴ آیین‌نامه اجرایی).
در این صورت، پرونده شما مجدداً بررسی می‌شود و اگر شرایط تأیید شوند، معافیت صادر خواهد شد.

به نص ماده ۲۵ قانون، رأی هیئت رسیدگی تجدیدنظر «به استثنای موارد منطبق با ماده ۲۹ این قانون قطعی و غیر قابل اعتراض است».
پس اگر پس از بررسی در این هیئت همچنان معافیت شما رد شد، اعتراض اداری دیگری در سازمان باقی نمی‌ماند.
طبق ماده ۲۸ قانون، اگر تا پنج سال معلوم شود رأی هیئت تجدیدنظر با اصول و قوانین جاری منطبق نبوده و در وضع مشمول مؤثر بوده، رئیس سازمان پرونده را به یکی از هیئت‌های رسیدگی تجدیدنظر ارجاع می‌دهد.
در صورتی که همچنان اعتقاد دارید ناداوری شده است،
می‌توانید به دیوان عدالت اداری شکایت کنید تا پرونده شما در این مرجع قانونی بررسی شود.
دیوان عدالت اداری مرجعی برای رسیدگی به شکایات مردم از ارگان‌ها و سازمان‌های دولتی و نظامی است.

خلاصه این بخش: به رأی هیئت رسیدگی در هیئت رسیدگی تجدیدنظر اعتراض کنید (ماده ۲۵ قانون).
رأی هیئت تجدیدنظر قطعی است، جز موارد منطبق با ماده ۲۹ قانون.
پس از آن دو راه می‌ماند: ارجاع پرونده از سوی رئیس سازمان (ماده ۲۸)، یا شکایت در دیوان عدالت اداری.

باطل کردن معافیت کفالت

ابطال معافیت کفالت می‌تواند به دو صورت صورت گیرد:

ابطال از سوی مشمول

مشمول یا فردی که کفالتش به عهده گرفته شده است،
ممکن است درخواست ابطال معافیت کفالت و اعزام به سربازی یا انتقال کفالت به شخص دیگر را داشته باشد.
 این درخواست‌ها در صورت ارائه دلایل موجه ممکن است پذیرفته شوند.
در برخی سایت‌ها گفته می‌شود که بدون دلیل موجه این درخواست‌ها پذیرفته نمی‌شوند، ولی در آیین‌نامه رسمی این مورد یافت نشده است.

ابطال از سوی سازمان وظیفه عمومی

در مواردی که سازمان وظیفه عمومی به این نتیجه برسد که شرایط معافیت کفالت تغییر کرده است،
مانند ازدواج مجدد مادر با همسر سابق یا شخص جدید، ممکن است معافیت کفالت ابطال شود.
 این موضوع می‌تواند با ارسال پیامک به مشمول و اعلام بررسی مجدد پرونده انجام شود.
طبق ماده ۸ آیین‌نامه اجرایی مواد (۴۴)، (۴۴) مکرر و (۴۵) قانون، معافیت موقت در صورت عدم استمرار شرایط تعیین‌شده باطل می‌شود.
سپس سازمان به وضعیت جدید مشمول رسیدگی می‌کند.
نمونه روشنش کفالت مادر است، وقتی پس از صدور معافیت وضعیت خانوادگی او تغییر کند.
در صورت ابطال معافیت کفالت، مشمول باید در مهلتی که سازمان وظیفه عمومی اعلام می‌کند مراجعه کند تا
وضعیت خود را تعیین تکلیف کند و اقدامات لازم را انجام دهد.

خلاصه این بخش: معافیت موقت با از بین رفتن شرایط باطل می‌شود (ماده ۸ آیین‌نامه اجرایی).
پس هر تغییر در وضعیت مکفول را جدی بگیرید، مانند ازدواج مادر پس از صدور معافیت.
سپس سازمان به وضعیت جدید مشمول رسیدگی می‌کند.

مدت زمان تقریبی دریافت معافیت کفالت

مدت زمان دریافت معافیت کفالت از لحظه ثبت درخواست در دفاتر پلیس +۱۰ تا صدور رأی قطعی متغیر است.
 در برخی سایت‌ها گفته می‌شود که این روند بین ۲ تا ۶ ماه طول می‌کشد، ولی در آیین‌نامه رسمی این مورد یافت نشده است.
 درباره زمان رسیدگی و اعلام رأی هم عدد حدود ۳ ماه گفته می‌شود، که در آیین‌نامه رسمی یافت نشده است.
 برای پرونده‌های مربوط به بهزیستی یا کمیته امداد تا ۸ ماه گفته می‌شود، که آن هم در آیین‌نامه رسمی یافت نشده است.
 دلیلی که برای طولانی‌تر شدن این پرونده‌ها گفته می‌شود، وجود کمیسیون‌های داخلی آن سازمان‌ها است.

جمع‌بندی

معافیت کفالت برای کسی است که یگانه مراقب یا سرپرست یکی از بستگان نزدیک خود است.
مبنای آن ماده ۴۴ و ماده ۴۴ مکرر قانون خدمت وظیفه عمومی است.
جزئیات هر بند هم در آیین‌نامه اجرایی مواد (۴۴)، (۴۴) مکرر و (۴۵) قانون آمده است.

برای اقدام، این مسیر را در پیش بگیرید:

1. وضعیت مکفول را با سند مشخص کنید: گواهی فوت، سند طلاق، گواهی معلولیت یا گواهی مددجویی (ماده ۱۸ آیین‌نامه اجرایی).
2. یگانه بودن خود را در مراقبت یا سرپرستی اثبات کنید (تبصره ۱ ماده ۴۴ قانون).
3. پرونده را در دفاتر پلیس +۱۰ تشکیل دهید.
4. اگر غیبت دارید، مستند کنید شرایط کفالت از موقع احضار به بعد پیوسته برقرار بوده است (ماده ۳۰ قانون).
5. در صورت رد، در هیئت رسیدگی تجدیدنظر و سپس دیوان عدالت اداری پیگیری کنید.

دو نکته را فراموش نکنید.
معافیت موقت با از بین رفتن شرایط باطل می‌شود (ماده ۸ آیین‌نامه اجرایی).
معافیت بند ۱ ماده ۴۴ مکرر هم فقط برای یک فرزند خانواده صادر می‌شود (تبصره ۲ ماده ۷ آیین‌نامه اجرایی).

سوالات متداول